Uczczenie wa?nych rocznic – 1050-lecia Chrztu Polski, 500-lecia reformacji i 420-lecia unii brzeskiej – by?o okazj? do zorganizowania przez Archiwum G?ówne Akt Dawnych we wspó?pracy z Ko?cio?em Ewangelicko-Augsburskim w Rzeczypospolitej Polskiej du?ej konferencji naukowej. Odby?a si? ona w dniach 24-25 listopada 2016 r. Miejscem obrad by?a Chrze?cija?ska Akademia Teologiczna oraz Centrum Lutera?skie.
Na program konferencji z?o?y?y si?: sesja plenarna i 11 sesji tematycznych. Pi?? sesji po?wi?conych by?o Ko?cio?owi katolickiemu, dwie – 420. rocznicy unii brzeskiej, tematami pojedynczych sesji by?y: Ko?ció? prawos?awny, 500 lat reformacji, Ko?ció? i reformacja nad Ba?tykiem oraz Archiwa. W trakcie tych sesji przedstawiono kilkadziesi?t referatów, których autorzy wywodzili si? z uczelni i archiwów z Polski i zagranicy.
Ostatnia, najd?u?sza sesja, Archiwa, obejmowa?a 9 referatów, których przedmiotem by?y ró?ne ?ród?a archiwalne i tkwi?cy w nich potencja? badawczy. Ks. prof. dr hab. Kazimierz ?atak (Uniwersytet Kardyna?a Stefana Wyszy?skiego w Warszawie) przedstawi? „?ród?a do dziejów Ko?cio?a w Polsce w zbiorach Archiwum Historycznego Zakonu Kanoników Regularnych Latera?skich w Rzymie”. Poprzedzi? to omówieniem dziejów i organizacji zakonu w Polsce oraz przebiegu porz?dkowania akt w rzymskim archiwum. Wskaza? na ró?norodno?? dokumentacji – pocz?wszy od akt zakonników, przez protoko?y kapitu?, kroniki klasztorów, ikonografi?, fotografie do rysunków i poezji autorów, którzy znajdowali schronienie w klasztorach. Dr Irena Wodzianowska (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Paw?a II) przedstawi?a „Ecclesiastica w Pa?stwowym Archiwum Obwodu Wo?y?skiego”. Szczegó?owiej omówi?a cztery zespo?y archiwalne, zwracaj?c uwag? na fakt, ?e ich zawarto?? jest w j?zyku g?ównie polskim, tytu?y j.a. sformu?owane zosta?y po rosyjsku, a nazwy zespo?ów s? w j?zyku ukrai?skim. Uprzedza?a te? badaczy, ?e materia?y proweniencji ko?cielnej s? mocno rozproszone w archiwach ukrai?skich. W celu poznania dokumentów z diecezji ?uckiej trzeba odwiedzi? nie tylko archiwum w ?ucku, ale i w Kijowie, Petersburgu, ?ytomierzu i Tarnopolu.

Kolejne wyst?pienia dotyczy?y polskich instytucji. „Zasób Archiwum Konwentu Bonifratrów w Krakowie” omówi? Marek Bebak (Biblioteka i Archiwum Bonifratrów w Krakowie, Uniwersytet Jagiello?ski w Krakowie). Przybli?y? histori? tego zgromadzenia i jego charyzmat opieki nad chorymi, który znajduje odzwierciedlenie w zachowanych materia?ach archiwalnych. Podzieli? je na ?ród?a typowe dla archiwów zakonnych i specyficzne, czyli dotycz?ce dzia?alno?ci medycznej – szpitali, chorych, sposobów leczenia, dawnych recept. Nie ukrywa?, ?e stan zachowania jest z?y, ale czynione s? starania o przeprowadzenia zabiegów konserwatorskich. W 2015 r. Archiwum otrzyma?o na ten cel dotacj? Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a w 2016 r. – Naczelnego Dyrektora Archiwów Pa?stwowych. Inne archiwum, gromadz?ce pozosta?o?ci dokumentacyjne hrabstwa k?odzkiego, przedstawi? Kacper Manikowski (Uniwersytet Wroc?awski) w referacie „?ród?a do dziejów Ko?cio?a katolickiego na ziemi k?odzkiej (XVI–XX wieku) w Archiwum Parafii Wniebowzi?cia NMP w K?odzku”. I w tym przypadku s?uchacze poznali histori?, w trakcie której powstawa?y przechowywane dokumenty proweniencji ko?cielnej i urz?dowej. Na ich stan mia?y wp?yw nie tylko skomplikowane dzieje rejonu, ale i kilkukrotne przeprowadzki archiwum. Pomoc? archiwaln? jest inwentarz sporz?dzony w latach 90. XX w. w j?zyku niemieckim. Przyk?ad najwi?kszego w Polsce archiwum ewangelickiego pokaza? Marcin Gabry? (Muzeum Protestantyzmu. Biblioteka i Archiwum im. B. R. Tschammera Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Cieszynie) w referacie „?ród?a do dziejów Ko?cio?a Ewangelicko-Augsburskiego w zbiorach Biblioteki i Archiwum im. B.R. Tschammera w Cieszynie do 1918 r.” Archiwum funkcjonuje przy najstarszej w Polsce parafii ewangelickiej, funkcjonuj?cej bez przerwy id 1709 r. Przechowuje ono nie tylko akta parafii, a tak?e superintendentury – w sumie 100 m. b. Autor zwróci? te? uwag? na dokumentaln? warto?? bogatego ksi?gozbioru, w którym znajduje si? pierwsza drukowana historia ko?cio?a z 1809 r., a tak?e nierzadkie dopiski dotycz?ce rodzin pastorów czy Piastów linii cieszy?skiej.
O projekcie naukowym, dotycz?cym ksi??ek gromadzonych w parafiach, opowiedzieli dr Joanna Szady (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Paw?a II) i Stanis?aw Witecki (Uniwersytet Jagiello?ski) w prezentacji „Ksi?gozbiory parafialne – tradycja i perspektywy badawcze”. Wpisuje si? on w cykl Atlas Fontium. Autorzy badania swoje opieraj? na spisach inwentarzowych sporz?dzanych w parafiach w trakcie wizytacji. Obszarem badawczym s? parafie prepozytury wi?lickiej oraz diecezji p?ockiej. w II po?owie XVIII w. W ramach opisu publikacji dokonywana jest ich identyfikacja, co umo?liwia podejmowanie ró?nych bada? spo?eczno-ekonomicznych, dotycz?cych np. zainteresowa? i stanu czytelnictwa na plebaniach. Inny projekt naukowy omówili dr Piotr Rachwa? i Natalia Turkiewicz (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Paw?a II). Ich wyst?pienie by?o zatytu?owane „Ksi?gi metrykalne w archiwach parafialnych Lubelszczyzny. Dzieje zasobu”. Archiwum Archidiecezjalne w Lublinie nie gromadzi dokumentacji z parafii. Jest ona ci?gle przechowywana w miejscach wytworzenia. Najstarsze ksi?gi metrykalne, z drugiej po?owy XVI w., znajduj? si? w katedrze lubelskiej. Do bada? wytypowano obszar dawnego powiatu lubelskiego – 60 parafii. Odnalezione tam ksi?gi opisano w specjalnym formularzu, a nast?pnie digitalizowano. Zgromadzone informacje maj? by? docelowo dost?pne na portalu www.ksiegimetrykalne.pl. Na razie mo?na tam przegl?da? ksi?gi chrztów i ?lubów z parafii pw. Wniebowzi?cia NMP w Matczynie.
Ostatnie dwa referaty kierowa?y uwag? uczestników w stron? archiwów pa?stwowych. Dr Kamila Pawe?czyk-Dura (Archiwum Pa?stwowe w ?odzi) przedstawi?a „?ród?a archiwalne do dziejów Ko?cio?a prawos?awnego w guberni piotrkowskiej w zasobie Archiwum Pa?stwowego w ?odzi”. Archiwum to nie przechowuje zespo?ów archiwalnych, których twórcy byliby jednostkami Ko?cio?a prawos?awnego. Podstaw? referowanych zagadnie? sta?a si? wi?c kwerenda w ró?nych zespo?ach, g?ównie proweniencji urz?dowej (m. in. Rz?d Gubernialny Piotrkowski, Kancelaria Gubernatora Piotrkowskiego, Akta miasta ?odzi, S?d Okr?gowy Piotrkowski), która wy?oni?a ok. 200 j. a. Ich zawarto?? dostarcza danych o organizacji parafii, budowie ko?cio?ów i innych budynków, dzia?alno?ci dobroczynnej, korzystaniu z pomocy spo?ecznej i sytuacji obywateli prawos?awnych. Justyna Król-Próba (Archiwum G?ówne Akt Dawnych) zaskoczy?a s?uchaczy wyst?pieniem zatytu?owanym „Akt Konfederacji Warszawskiej: mi?dzy stanem bada? a stanem faktycznym (piecz?cie i sznury) – refleksje konserwatorskie”. Wspomnia?a ona poczynione w okresie mi?dzywojennym ustalenia Józefa Siemie?skiego i Zygmunta Wdowiszewskiego dotycz?ce liczby i opisu piecz?ci do??czonych do dokumentu. W trakcie prac konserwatorskich w 2016 r. dokona?a ponownego ich przegl?du, co da?o podstaw? do weryfikacji ustale?. Przy dokumencie jest 209 nie 206 piecz?ci, niektóre mocno zniszczone. Zdaniem pani konserwator przy dokumencie mog?y by? 224 piecz?cie, o czym ?wiadczy system wi?zania sznurków, mocuj?cych piecz?cie, w 7 nie 6 rz?dach. Rozpozna? uda?o si? 12 nowych piecz?ci – w sumie 163 s? obecnie zidentyfikowane. Wyst?pieniu temu towarzyszy? pokaz sugestywnych ilustracji obrazuj?cych zachowane piecz?cie i metody ich identyfikacji.
Na zako?czenie organizatorzy zapowiedzieli publikacj? materia?ów, z którymi b?d? mog?y zapozna? si? tak?e osoby nieobecne na konferencji. W po??czeniu z katalogiem wystawy „Skarby archiwalne 1155-1939. ?wi?ci, b?ogos?awieni i wybitni ludzie Ko?cio?a”, Warszawa 2016, b?dzie ona dokumentowa? dzia?ania podejmowane w roku 2016 – 1050. rocznicy Chrztu Polski.

Anna Laszuk
NDAP