Dnia 20 stycznia 2026 roku Filmoteka Narodowa w Pradze organizuje uroczysty pokaz filmu niemego Gustava Machatý'ego z 1929 roku pt. „Erotikon”. Najprawdopodobniej żaden inny czeski niemy film nie zdobył przed II wojną światową takiej sławy, jak ten obraz. Ale i dziś zajmuje on ważne miejsce w historii kina światowego, nie tylko dzięki śmiałym scenom miłosnym. Film ten porusza temat miłosnego rozczarowania, ale również istotny dla swoich czasów problem zmieniających się ról mężczyzny i kobiety, emancypacją, starcie tradycji z nowoczesnością.
„Erotikon“ Gustava Machatý'ego od dziesięcioleci nie był jednak nigdzie prezentowany. Jedyna zachowana kopia znajdowała się w zasobie Narodowego Archiwum Filmowego w Pradze (Národní filmový archiv). Znacząca ta dla czeskiej i światowej kultury instytucja powstała jeszcze w 1943 roku, rozwinęła się po 1945 roku, przechodząc liczne reorganizacje i zmiany podległości. Obecnie jest jedną z kluczowych instytucji archiwalnych w Czechach, sprawując opiekę nad krajową kinematografią. Przede wszystkim gromadzi i sprawuje opiekę nad szeroko rozumianym dziedzictwem filmowym, mając w swoich zasobach przeszło 150 milionów metrów taśmy filmowej, ponad pół miliona fotografii, przeszło 30.000 plakatów i 100.000 różnych materiałów promocyjnych. W praskim Narodowym Archiwum Filmowym ocalały jedyne kopie licznych filmów uznanych za zaginione, wyprodukowane zarówno w Europie, jak i w Ameryce Północnej. Archiwum prowadzi też szeroką działalność naukową i wydawniczą, jak również organizuje wiele wystaw i pokazów filmowych. Od 2011 roku realizuje szeroko zakrojone prace digitalizacyjne. Ich efektem jest właśnie film Gustava Machatý'ego.
Gustava Machatý (1901–1962) swą przygodę z filmem rozpoczął już pod koniec I wojny światowej, gdy porzuciwszy naukę w szkole średniej zatrudnił się jako rekwizytor filmowy. Już w 1918 roku założył własną firmę filmową, będąc w niej jednocześnie aktorem, asystentem reżysera, scenografem i scenarzystą. W latach 1920–1924 przebywał w USA, studiując u amerykańskich filmowców. Po powrocie do Czech nakręcił w 1926 roku film pt. „Sonata Kreutzerowska” (Kreutzerova sonáta). W 1928 roku wspomniany „Erotikon”, w 1931 roku swój pierwszy film dźwiękowy „Z soboty na niedzielę” (Ze soboty na neděli), rok potem „Načeradec král kibiců”, a następnie swój drugi legendarny film pt. „Ekstaza (Extase). Film ten wywołał światową sensację i odniósł sukces na II Festiwalu Filmowym w Wenecji. Był on dość odważny jak na ówczesne czasy i pewien sposób skandaliczny, ponieważ austriacka aktorka Hedy Kiesler (późniejsza amerykańska gwiazda filmowa Hedy Lamarr) pojawiała się w niektórych scenach nago. W 1936 roku wyjechał za granicę. Przebywał w Ameryce Północnej, we Włoszech, Austrii, a powróciwszy do Czechosłowacji, gdzie całkowicie zaprzestał filmowania. Nadal kręcił filmy za granicą. W latach 1938–1945 pracował w Hollywood, gdzie w 1937 roku nakręcił „Panią Walewską” z Gretą Garbo w roli głównej, zaś w 1945 roku najlepszym i najsłynniejszy film z tego okresu, a mianowicie „Zazdrość” (Jealousy). Po II wojnie światowej na stałe osiadł w Republice Federalnej Niemiec, gdzie pracował jako wykładowca w szkole filmowej, i gdzie zmarł w Monachium.

Jego legendarne dzieło z 1929 roku, czyli „Erotikon”, było pierwszym filmem w historii czeskiego kina skupiającym się na erotyzmie i ludzkim instynkcie seksualnym. Obraz wizualnie wyrafinowanym, pełen wytwornej symboliki. Jedno z arcydzieł czechosłowackiego kina niemego. Wyjątkowość „Erotikonu” tkwi przede wszystkim w jego modernistycznej formie. To sprawia, że do dziś pozostaje dziełem wyjątkowym, mimo przedstawienia historia zaczerpniętej niemal wprost ze szmirowatych serii powieści dla kobiet. Reżyser Gustav Machatý zaadaptował bowiem popularny temat prozy Vítězslava Nezvala o romansie wiejskiej dziewczyny, którą nieznany nieznajomy przywodzi do odmiennego stanu. Ciężarna kobieta udaje się do miasta, gdzie potajemnie pragnie urodzić dziecko. Choć ostatecznie wychodzi za mąż za szlachcica, bogatego i statecznego mężczyznę, omal nie ulega ponownie swojemu byłemu kochankowi…. Pomysłowe pod względem kompozycji ujęcia, sugestywne kontrasty świetlne, urzekające użycie symboli wizualnych i dynamiczny montaż, świadczą o kunszcie reżysera i operatora. Film z międzynarodową obsadą, na czele z gwiazdorską Itą Riną, został sprzedany za granicę jeszcze przed ukończeniem.
We wtorek 20 stycznia 2026 roku, w Miejskim Domu Reprezentacyjnym (Obecní dům) w Pradze, w jego słynnej sali im. Smetany (Smetanova síň), mogącej pomieścić 1200 widzów, o godzinie 19:00 będzie można po raz pierwszy od dziesięcioleci obejrzeć słynny film w jego najwierniejszej oryginalnej, nieocenzurowanej wersji z lutego 1929 roku. Stało się to możliwe po porównaniu kilku zachowanych kopii filmowych z archiwów czeskich i europejskich. Dzieło cyfrowo odrestaurowane, zostanie wyświetlone z zupełnie nowym akompaniamentem muzycznym, w postaci premierowego wykonania kompozycji Jany Vöröšovej, jednej z czołowych postaci współczesnej czeskiej sceny muzycznej, w interpretacji Orkiestry Symfonicznej Czeskiego Radia, pod dyrekcją Jana Kučery.
Bilety na uroczystą premierę filmu są dostępne na portalu colosseumticket.cz, w 4 kategoriach cenowych: od 300 do 900 CZK.

Więcej:

Národní filmový archiv: "Erotikon"

Obecní dům, a.s.: Premiéra digitálně restaurovaného filmu Erotikon Gustava Machatého

Wokipedie: Gustav Machatý

oprac. Ivo Łaborewicz
AP Wrocław O.Jelenia Góra