Czeskie Archiwum S?u?by Bezpiecze?stwa (Archiv bezpe?nostních složek), odpowiednik polskiego Instytutu Pami?ci Narodowej, na swoich stronach internetowych publikuje tzw. „dokument miesi?ca” (Archiválie m?síce), pochodz?cy z w?asnych zbiorów. W grudniu takim rarytasem zosta?a, pochodz?ca z 1978 r., instrukcja dla przedsi?biorców zachodnioeuropejskich, udaj?cych si? do pa?stw socjalistycznych w Europie Wschodniej w celach handlowych.
Dokument oznaczony klauzul? „?ci?le tajne” zosta? powielony i rozes?any do ró?nych wydzia?ów czechos?owackiej S?u?by Bezpiecze?stwa w lipcu 1978 r., zapewne celem wykorzystania w dzia?aniach szkoleniowo-operacyjnych. Ciekawostk? jest jednak fakt, ?e bratys?awski urz?dnik-archiwista, nie mia? poj?cia, jak zaklasyfikowa? ten?e akt i na pierwszej stronie sporz?dzi? znamienn? notatk?: „Co mam z tym zrobi??” Jak wida?, by?a to sprawa dla tego urz?du ma?o typowa, a i wspó?cze?ni archiwi?ci mieli spory problem z w?a?ciwym umieszczeniem jej w opracowywanym w?a?nie zespole archiwalnym „Zarz?d Kontrwywiadu Ochrony Gospodarczej” (Správa kontrarozv?dky pro ochranu ekonomiky), teczka oznaczona sygn.: XI. Správa SNB. Nie wdaj?c si? jednak w zawi?o?ci metodologiczne czeskich kolegów, przyjrzyjmy si? samemu dokumentowi, wy?awiaj?c z niego najciekawsze tre?ci, na jakie uczulano zachodnich przemys?owców.

Dokument stanowi instrukcj? opracowan? przez Business International na podstawie raportów jednostek specjalnych, g?ównie z USA, Republiki Federalnej Niemiec i Wielkiej Brytanii, przeznaczon? do szkolenia pracowników firm handlowych krajów zachodnich wyje?d?aj?cych do pa?stw socjalistycznych. Materia? zosta? zaprezentowany na seminarium zorganizowanym dla zachodnich firm w grudniu 1977 r. i mia? na celu przekazanie przedstawicielom tych?e przedsi?biorstw informacji, jak post?powa? w kontaktach z krajami Europy Wschodniej.
Najwa?niejszymi zagadnieniami (zagro?eniami), na jakie zwracano uwag? zachodnim przedsi?biorcom, by? alkohol i kobiety. Ponadto ostrzegano, aby zachowa? szczególn? ostro?no?? w doborze lokalnych wspó?pracowników. Zalecano: „...nigdy nie zatrudniajcie zawzi?tego antykomunisty […], bo gdyby mu j?zyk rozwi?za? si? od alkoholu, móg?by wypa?? z ?ask gospodarzy i tym samym trwale zrujnowa? relacje biznesowe”. Przy zawieraniu umów wskazane by?o dostosowanie si? do zwyczajów danego kraju, tj. nawet picie alkoholu, ale nie nadu?ywanie go, gdy nie by?o to konieczne. Eksperci zachodnioeuropejscy zdawali sobie spraw?, ?e przedsi?biorcy wysy?ani do krajów pó?nocnych, w których picie wódki by?o powszechne, mieli o wiele trudniejsze zdanie. O wiele prostsz? sytuacj? w tym zakresie dostrzegano w krajach po?udniowych, gdzie bardziej ceniono wino. Z przekazywanych w instrukcji ustale? wynika, ?e najpi?kniejsze bary i uwodzicielki, mo?na by?o znale?? w Warszawie i Budapeszcie, podczas gdy mniej pokus czeka?o w Moskwie czy Sofii, gdzie dziewczyny nie by?y podobno na zachodnim poziomie.
Wr?czanie prezentów partnerom biznesowym by?o powszechn? praktyk? przy zawieraniu umów. Jednak wyra?nie ostrzegano, ?e praktyki te mog? ?atwo zako?czy? si? wi?zieniem pod zarzutem przekupstwa: „Prezenty pomagaj? w utrzymaniu dobrych stosunków osobistych w Europie Wschodniej, ale bardzo trudno jest zdecydowa?, gdzie ko?czy si? promocja sprzeda?y, a zaczyna przekupstwo”. Sytuacja w ka?dym kraju by?a inna: „Polacy mog? przyj?? pude?ko szkockiej whisky od zachodniej firmy, podczas gdy w NRD czy ZSRR taki gest mo?na by uzna? za prób? przekupstwa, zako?czon? przykrymi konsekwencjami”.
Nale?a?o unika? wszelkich niepotrzebnych pretekstów do kontaktów z lokaln? policj? (milicj?). Podkre?lano, ?e „wypadki samochodowe s? zdecydowanie najcz?stsz? przyczyn? problemów prawnych zachodnich przedsi?biorców w Europie Wschodniej. Z?e drogi, s?abe o?wietlenie i egzotyczne warunki ruchu (tj. nieo?wietlone wozy konne), krn?brne os?y i owce, b??kaj?cy si? pijacy i niesforni kierowcy sprawiaj?, ?e jazda samochodem w Europie Wschodniej jest znacznie bardziej ryzykowna ni? na Zachodzie”.
Osobny rozdzia? po?wi?cono niebezpiecze?stwom zwi?zanym z czarnym rynkiem, który by? szeroko rozpowszechniony w Europie Wschodniej, zw?aszcza za? w Polsce i na W?grzech. Biznesmeni powinni te? szczególnie uwa?a? na pods?uchy w hotelach oraz mie? na uwadze, ?e np. na W?grzech taksówkarze i pokojówki bardzo niech?tnie przyjmuj? napiwki w forintach (wol? w walucie zachodniej). Informowano, ?e miejscowa tajna policja w du?ej mierze kontroluje czarny ryneko raz, ?e otrzymuje informacje od pracowników hoteli. Ostrzegano, ?e podejmowanie wymiany waluty, lub sprzeda?y zachodnich towarów, przygodnym osobom „na ulicy”, zostanie „prawdopodobnie zaobserwowane” .Instrukcja ostrzega?a, ?e ka?dy jest nara?ony na ryzyko aresztowania i surowego przes?uchania lub uwi?zienia, a wreszcie stwierdza?a: „je?li odkryjesz, ?e twój sprzedawca dzia?a na czarnym rynku, odwo?aj go z Europy Wschodniej w ci?gu 24 godzin i nigdy wi?cej nie korzystaj z jego us?ug”.

?ród?o:
Archiv bezpe?nostních složek: Instrukce pro západoevropské obchodníky p?sobící na Východ?

oprac. Ivo ?aborewicz
AP Wroc?aw O. Jelenia Górze