W dniu 15 czerwca 2023 r. odby?a si? konferencja naukowa, zorganizowana przez Instytut Pami?ci Narodowej Oddzia? w Lublinie oraz Archiwum Pa?stwowe w Lublinie. Dyrektorzy tych instytucji, Robert Derewenda i Krzysztof Ko?odziejczyk, powitali przyby?ych i krótko wprowadzili w ide? zorganizowanego spotkania, którego cz??ci? by?a wystawa publikacji oraz dokumentów z obu tych instytucji.

Edycje ?ród?owe na wystawie

     Obrady i wystawa mia?y miejsce w siedzibie IPN. Przygotowane wyst?pienia przedstawione zosta?y w czterech panelach.Obrady plenarne rozpocz?? Piotr Dymmel referatem „Archiwista jako edytor - wspó?czesne problemy wydawania ?róde? historycznych”. Wspomnia? w nim podstawy edytorstwa – obecno?? w programie studiów, konferencje tematyczne, podr?czniki i inne publikacje. Rozwa?aj?c kryteria wyboru dokumentów do publikacji wskaza? te? zjawiska zauwa?alne w XX wieku – masowo?? ?róde? i ?ród?a masowe. Szans? na dzia?alno?? wydawnicz?, wykorzystan? przez archiwa pa?stwowe, widzia? w kolejnych aktach prawnych i dokumentach strategicznych. Du?o uwagi po?wi?ci? te? ró?nym etapom i aspektom edycji ?róde? – jako dzia?alno?ci praktycznej i jako elementowi nauk filologicznych, ?ród?oznawstwa, historiografii. Nast?pnie „Aspekty prawne dost?pu do ?róde? archiwalnych wytworzonych w XX w.” przedstawi? Marek Konstankiewicz. Wyszed?szy od g?ównego konstytucyjnego za?o?enia czyli prawa dost?pu do informacji, pokazywa? zasady udost?pniania materia?ów archiwalnych w praktyce. Zwróci? uwag? i na korzystne dla u?ytkowników przepisy o ponownym udost?pnianiu, i na wielo?? tajemnic prawnie chronionych, które trzeba bra? pod uwag? w procesie udost?pniania archiwaliów, i na ró?ne regulacje prawne obowi?zuj?ce w ró?nych typach archiwów. Przywo?a? te? Rekomendacj? Rady Europy No. R (2000) 13 w sprawie europejskiej polityki dost?pu do archiwów i jej ci?g?? aktualno??. Anna Laszuk z kolei, w referacie „Archiwista wobec masowo?ci, jednostkowo?ci i luk w dokumentacji XX wieku” zwróci?a uwag? na konsekwencj? opisu zespo?ów archiwalnych pocz?wszy od okresu mi?dzywojennego, na analogiczne post?powanie z zespo?ami szcz?tkowymi oraz zbiorami grupuj?cymi pojedyncze dokumenty. Przypomnia?a dzia?ania promocyjne, w tym XX-wieczne dokumenty wspinane na list? ?wiatow? i krajow? programu UNESCO Pami?? ?wiata. Zasygnalizowa?a te? metody podej?cia do dokumentacji masowej, w tym jej warto?ciowania.
     Kolejny panel by? zatytu?owany „Dost?p do ?róde?: aspekty prawne i nowoczesne formy udost?pniania”. Na jego pocz?tku Micha? Zawada w referacie „My?le? jak u?ytkownik - nowoczesne formy udost?pniania zasobu Archiwum Pa?stwowego w Lublinie” opowiedzia? o procesie digitalizacji archiwaliów jako metodzie przygotowania do udost?pniania on-line kopii cyfrowych. Du?o uwagi skupi? na zasadach doboru ?róde? do digitalizacji oraz na kolejnych etapach procesu. Kolejne slajdy prezentacji ilustrowa?y znaczenie technicznych niuansów, maj?cych wp?yw na jako?? pó?niejszego korzystania z kopii dokumentów. „Cyfrowe repozytoria: modele i systemy d?ugotrwa?ej archiwizacji dla przysz?ych pokole?” przedstawi? Grzegorz Ga??zowski. Odwo?uj?c si? do mitologicznej Mnemosyne zwróci? uwag? na warto?? pami?ci, odró?niaj?c j? od przypominania. W tym kontek?cie nie dziwi?a jego konstatacja, ?e problemem w zachowaniu pami?ci (systemów, repozytoriów) nie jest technika, ale utrzymanie gotowo?ci uczestników procesu do sta?ej aktywno?ci. Rozwa?ania obrazowa? odwo?aniem do archiwów partycypacyjnych oraz przyk?adami portali ró?ni?cych si? formami i rytami zachowania przesz?o?ci w zebranych dokumentach. Konkretny projekt przedstawi?a Wioletta Wo? w wyst?pieniu „Nie o zemst? ale o pami?? wo?aj? ofiary” – podsumowanie4 lat projektu Baza Ofiar Zbrodni Wo?y?skiej”. Omówi?a dzia?ania podj?te w 2019 r. – kwerend?, robocz? baz? – i ich efekty na portalu https://zbrodniawolynska.pl/ (ponad 42 tysi?ce osób). Dost?pna jest tam tak?e interaktywna mapa z ustalonymi 7 tysi?cami punktów, w których dokonano zbrodni. W. Wo? zwróci?a te? uwag? na inny aspekt tego programu – dzi?ki formularzowi kontaktowemu ju? dosz?o do nawi?zania kontaktów mi?dzy krewnymi, którzy od wojny nie wiedzieli o sobie. „Jakie w dzisiejszym ?wiecie potrzebne s? bazy danych – studium przypadku na przyk?adzie Archiwum Pa?stwowego w Lublinie” to temat kolejnego referatu, wyg?oszonego przez Krzysztofa Ko?odziejczyka. Przypomnia? on dzia?ania podejmowane w archiwum od kilku dziesi?tków lat, pokazuj?c ró?ne metody klasyfikacji baz danych. Wspomnia? te? o k?opotach z integracj? danych w przypadku du?ej ró?norodno?ci struktur. Mimo to opowiedzia? si? za integracj? gromadzonych danych o zasobie archiwalnym, co w znacznej mierze mo?e pomóc wype?nia? zobowi?zanie zapisane w punkcie 4. Kodeksu Etycznego archiwistów: Archiwi?ci powinni zapewnia? sta?y dost?p do materia?ów archiwalnych i ich zrozumia?o??. Panel zako?czy?a opowie?? Roberta Derewendy o „Procesie digitalizacji nagra? w Archiwum G?ównym Ruchu ?wiat?o-?ycie”. Prelegent powiedzia?, ?e dzi?ki metodzie pracy ks. Franciszka Blachnickiego archiwum to posiada ok. 15 tysi?cy nagra? d?wi?kowych zarejestrowanych od 1958 r., na ró?nych no?nikach. W celu umo?liwienia korzystania z tych ?róde?, wiele z nich zosta?o rozpoznanych, opisanych, zdigitalizowanych i zapisanych g?ównie w formacie flac. W miar? mo?liwo?ci opisywano te? tre?? nagra?.
    „Cyfryzacja i edytorstwo jako wyzwanie dla instytucji powo?anych do gromadzenia i udost?pniania ?róde?” to temat nast?pnego panelu. Rozpocz?? go Artur Hamryszczak referatem „Archiwum Diecezji ?uckiej w O?rodku ABMK KUL. Opracowanie, digitalizacja i edycja ?róde? archiwalnych”. Wst?pem by?o przybli?enie dziejów diecezji ?uckiej, od XV w., i w?drówek archiwaliów wytworzonych w jej zmiennych granicach. Efektem opracowania jest wyodr?bnienie i opisanie 13 zespo?ów i zbiorów archiwalnych. Jednocze?nie trwaj? prace nad edycj? ?róde? – do tej pory wydano ju? 11 tomów. Tak?e A. Hamryszczak wspomnia? o nieplanowanych efektach tych prac – udost?pnienie inwentarza on-line spowodowa?o przekazanie do O?rodka ABMK kolejnych dokumentów z diecezji ?uckiej, wi?c prace trudno uzna? za zako?czone. Planowany jest tak?e du?y projekt digitalizacji. O „Dokumentacji aktowej w spu?ci?nie archiwalnej ksi?dza prof. Tadeusza Stycznia SDS (1931-2010)” opowiedzia? Grzegorz Misiura. Spu?cizna jest w?asno?ci? salwatorianów, przekazan? w depozyt na KUL, gdzie w latach 2015-2018 by?a porz?dkowana. Przygotowano te? i wydano cz??? 1 inwentarza, zawieraj?c? opisy dokumentacji aktowej. W sumie jest to ok. 10 m.b., 741 j.a. zgrupowanych w 17 serii. Kolejne dwa referaty w tym panelu by?y prezentacj? dorobku instytucji organizuj?cych konferencj? w zakresie edytorstwa ?róde?. Marcin Krzysztofik pokaza? publikacje IPN, w?ród których s? edycje i ?róde? archiwalnych, i doktoratów, i innych prac naukowych. W?ród nich wyró?nia si? seria Ksi?gi wi?zienia na Zamku w Lublinie 1944-1954. Zakres tematyczny nie ogranicza si? jednak do Lubelszczyzny, na przyk?ad jedn? z ostatnich publikacji jest „Dziennik czynno?ci Naczelnego Wodza gen. W?adys?awa Sikorskiego”, którego orygina? przechowywany jest w Londynie. Dorobek Archiwum Pa?stwowego w Lublinie przedstawi?a Agnieszka Konstankiewicz. Przywo?a?a pierwsze prace Leona Bia?kowskiego i Jana Riabinina z okresu mi?dzywojennego, oraz nast?pne, w tym seri? ?róde? staropolskich. Poinformowa?a o polityce wydawniczej, przyj?tej i realizowanej w archiwum w XXI wieku. W jej ramach aktualnie wydawane s? serie: Fontes Lublinienses (do tej pory 11 tomów), ?ród?a Lubelskie (2 tomy) i Ikonoteka Lubelska” (6 tomów) oraz ró?ne edycje okoliczno?ciowe, w tym „Archiwum nieco inaczej” – wybrane dokumenty z blogu Galeria Jezuicka 13.
    Ostatni panel skupi? „Postulaty badawcze i edytorskie w pracy ze ?ród?ami XX-wiecznymi – egzemplifikacja”. Ewa Bednarczyk omówi?a przyk?ady dokumentów „Towarzystwo Prawnicze w Lublinie (1916-1939) jako ?ród?o bada? nad odzyskaniem niepodleg?o?ci Polski i budowaniem postaw patriotycznych w II RP”. Do omówienia wybra?a dokumenty o ró?nej formie i tre?ci, obrazuj?ce ró?ne zadania pe?nione przez cz?onków Towarzystwa. „Edycj? dokumentacji zbrodni katy?skiej z archiwów postsowieckich” przedstawi? Stanis?aw Jaczy?ski. Wspomnia? otrzymanie i publikacje pierwszych dokumentów, których kopie przekazano Polsce w pa?dzierniku 1992 r. Scharakteryzowa? te? kolejne tomy wydawane w serii „Katy?. Dokumenty zbrodni”, wydawanej w latach 1995-2006 przez Naczeln? Dyrekcj? Archiwów Pa?stwowych. Na zmiany nazw miejscowych zwróci? uwag? Mateusz Kubicki w referacie „Germanizacja nazw miejscowo?ci w Okr?gu Rzeszy Gda?sk-Prusy Zachodnie 1939-1945. Wybór ?róde? – trudno?ci i najwa?niejsze postulaty badawcze”. Wskaza? przy tym ró?ne metody podej?cia Niemców do zagadnienia i sposoby zmian nazw, zapisywanych pó?niej w ró?nych ?ród?ach. Nad „Dzienniczkiem 1939-1945 Marty ?osiowej jako ?ród?em do wojennej historii Lublina i okolic” pochyli?a si? Paulina Byzdra-Kusz. Zaprezentowa?a licz?cy 7 zeszytów dziennik, przywo?uj?c ró?ne wydarzenia w nim uwiecznione. Poinformowa?a te? o przygotowaniu ?ród?a do edycji. Obrady zako?czy?o wyst?pienie Renaty Lesiakowskiej pt. „Prze?o?ony, ksi?dz, duchowny? Okre?lenia u?ywane przez funkcjonariuszy SB w dokumentach dot. ko?cio?ów protestanckich na Lubelszczy?nie - na bazie ?róde? z Archiwum Oddzia?u IPN w Lublinie”. Z analizy ?róde? wynika?y zmiany, jakie zachodzi?y w terminach u?ywanych w dokumentach SB na okre?lenie osób pe?ni?cych ró?ne funkcje w ko?cio?ach protestanckich. Wskazywa?a te? przyk?ady przenikania takiego nazewnictwa do j?zyka b?d?cego w szerszym u?yciu.
     Na zako?czenie konferencji uczestnicy przeszli do Archiwum Pa?stwowego w Lublinie, gdzie mieli okazj? zajrze? do magazynów oraz zwiedzi? pracowni? digitalizacji. Oprowadza? po nie jMicha? Zawada, pokazuj?c dzia?anie sprz?tu w praktyce oraz ilustruj?c przedstawiane wcze?niej w referacie zasady digitalizacji.

Wi?cej:
IPN: Problemy archiwistyki i edytorstwa ?róde? historycznych XX wieku - Lublin, 15 czerwca 2023

Anna Laszuk
NDAP